Karaalee fayyaa tiruu keessan itti eegdan 12 kan namni hundi beekuu qabu
Hata'u malee, yeroo baay’ee haga dhukkubni nutti hammaatutti ykn mallattoon dhibee kalee nutti mul’atutti xiyyeeffannoo gahaa itti hin kenninu. Kaleen qaama callisee hojjetu (silent organ) dhiibbaa guddaan irratti gahee %80 hanga %90 yoo miidhame malee mallattoo adda ta'e agarsiisuu dhiisuu danda'a. Kanaafuu, dhibeen kalee utuu nutti hin dhufin pireshenshinii ykn ittisa irratti hojjechuun jireenya keenya baraaruuf murteessaadha.
Kalee keenya fayyaa fi cimsaa eeguuf qabxiilee armaan gadii 12 kaniin guyyaa guyyaan jireenya keenya keessatti hojiirra oolchuu qabna.
1. Bishaan Gahaa Dhuguu Amaleeffachuu
Bishaan dhuguun hojii kalee meeshaa calallii isaatiif baay'ee murteessaadha. Bishaan gahaa dhuguun summii fi xuraa'aa qaama keessaa bahu saffisiisa; akkasumas soogidda fi maaniirala dhiiga keessa jiru madalaamaa godha.
Maaliif barbaachisa? Yoona bishaan gahaa hin dhugne, kaleen xuraa'aa calalluuf humna baay'ee fayyadama, kun immoo dhagaa kalee (kidney stones) fi infekshinii ujummoo fincaanii (UTI) uumuu danda'a.
Hammam dhuguu qabna? Namni ga’eessi tokko guyyaatti xiqqaate bishaan liitira 2 hanga 3 (gilgaala 8-10) dhuguun amaleeffachuu qaba. Haalawwan ho’aa fi sochii qaamaa keessatti ammas ol kaasiisaa deemuun barbaachisaadha.
2. Soogidda (Soodiumii) Nyaata Keessaa Hir'isuu
Soogiddi nyaata keenya keessatti mi’aaha uumus, garuu garmalee nyaachuun fayyaa kaleetiif guddisee balaa dha. Soogiddi qaama keessatti bishaan akka kuufamu godha.
Dhiibbaa isaanii: Kun immoo dhiibbaa dhiigaa ol kaasa; dhiibbaan dhiigaa ol’aanaan immoo ujummoo dhiigaa xiqqaadoo kalee keessa jiran dhiphisuudhaan fi dadhabsiisuudhaan calallii kalee miidha.
Gorsa: Nyaata maashiniin qophaa'an, nyaata lataa (canned foods), fi fast foods irraa of qusadhaa. Nyaata bilcheessitan keessatti soogidda dabalataa gochuu hir'isaa.
3. Dhiibbaa Dhiigaa To'annoo Jala Oolchuu
Dhiibbaan dhiigaa ol’aanaan sadarkaa addunyaatti sababa isa lammaffaa dhukkuba kalee isa yeroo dheeraati (Chronic Kidney Disease).
Akkaata itti to'atamu: Dhiibbaa dhiigaa keessan yeroo mara safarsiisuudhaan to’annoo jala oolchaa. Yoo dhiibbaan dhiigaa keessan 120/80 mmHg ol ta’e, doktoroota keessan walitti dhiheenyaan qunnamaa.
Toftaa: Sochii qaamaa, nyaata madaalamaa, fi qoricha doktorri isiniif barreesse sirnaan fayyadamuudhaan dhiibbaa dhiigaa to'achuu dandeessu.
4. Sukkara Dhiigaa (Diabetes) To'achuu
Sukkarri dhiigaa (Diabetic Nephropathy) sababa isa jalqabaa dhukkuba kaleeti. Namoonni dhukkuba sukkaraa qaban kalee isaanii miidhamuuf carraa guddaa qabu.
Sababa: Sukkarri dhiiga keessaa yoo ol ka’e, ujummoo dhiigaa xiqqaadoo kalee keessatti calallii hojjetan miidha. Kaleen xuraa'aa calaluu dadhaba.
Tarkaanfii: Sukkara dhiigaa keessan yeroo mara qorachiisaa; foon, nyaata sukkara qaban, fi soorata karboohayidreetiin badhaadhan to'achuudhaan sadarkaa madaalamaa irratti eegaa.
5. Nyaata Madaalamaa fi Fayyaalessa Nyaachuu
Ulfaatinni qaamaa fi nyaatni nuti nyaannu fayyaa kalee keenyaaf bu'uura. Nyaatni madaalamaa hin taane dhiibbaa dhiigaa, sukkara, fi furdinna qaamaa fida.
Nyaatawwan gaarii: Muduraa, kuduraa, fi nyaatawwan faayibara (fiber) baay'ee qaban nyaachuun madaallii qaamaa eega.
Nyaatawwan saamiin (fat) fi sukkara baay'ise: Nyaata keessatti cooma baay’isuu, dhugaatii mi'aahaa, fi soorata saffisaa irraa of qusadhaa. Protein (foon fi anqaaquu) garmalee nyaachuunis kalee irratti ba’aa uumuu danda’a waan ta’eef madaallii eegaa.
6. Qoricha Otoo Doktora Hin Gaafatin Fudhatamaa Turuudhaan Of Eeggachuu
Namoonni baay'een mata-dhukkubbii, dhiita'a, ykn dhukkubbii qaamaatiif qorichoota dhukkubbii hir'isan (NSAIDs kan akka Ibuprofen, Diclofenac, Naproxen) dukanoota irraa bitatanii yeroo dheeraaf fudhatu.
Balaa dhibee kanaa: Qorichoonni dhiita'a fi dhukkubbii hir'isan kun dhiiga gara kaleetti deemu hir'isuudhaan kalee sammuu fi calallii dhiigaa miidhuu danda'u.
Gorsa: Hayyama fi ajaja doktoratiin ala qorichoota dhukkubbii yeroo dheeraaf fudhachuu dhaabaa.
7. Tamboo Aarsuu Dhaabuu
Tamboon aarsuun fayyaa sombaa qofaaf osoo hin taane fayyaa kaleetiifis balaa guddaadha.
Miidhaa: Nicotine fi kemikaalonni tamboo keessa jiran ujummoo dhiigaa dhiphisu fi jabeessu. Kun immoo dhiigni gahaan gara kaleetti akka hin deemne godha. Dhiigni gahaan yoo gara kaleetti hin deemne, kaleen hojii isaa sirnaan hojjechuuf humna dhabuu danda'a.
Gargaarsa: Tamboo aarsuu dhaabuun dhiiga gara kaleetti deemu fooyyessa, dhiibbaa dhiigaas ni hir'isa.
8. Ulfaatinna Qaamaa Madaalamaa Eeggachuu
Ulfaatinni qaamaa garmalee dabaluun (Obesity) kalee irratti ba'aa guddaa uuma. Namoonni ulfaatinna qaamaa baay'ee qaban kaleen isaanii qaama guddaa sana qulqulleessuuf caalaatti hojjechuu qaba.
Riskiilee: Ulfaatinni qaamaa dhiibbaa dhiigaa fi dhukkuba sukkaraa uumuudhaan sirriitti kalee miidha.
Toftaa: Nyaata madaalamaa nyaachuu fi sochii qaamaa gochuudhaan ulfaatinna qaamaa keessan to'adhaa.
9. Sochii Qaamaa Yeroo Mara Gochuu
Sochii qaamaa gochuun fayyaa waliigalaatiif, keessattuu fayyaa kaleetiif murteessaadha.
Bu'aa: Fiiguu, bishaan daakuu, biseekileetii oofuu, fi deemuun dhiibbaa dhiigaa to'ata, madaallii sukkaraa eega, ulfaatinna qaamaas ni hir'isa. Kun hundi immoo ba'aa kalee irratti uumamu hir'isa.
Hammam gochuu qabna? Torbanitti guyyoota 5, guyyaatti daqiiqaa 30 sochii qaamaa madaalamaa gochuun fayyaa kale keessaniif gahaadha.
10. Dhugaatii Alkoolii Hir'isuu ykn Dhaabuu
Alkoolii garmalee dhuguun fayyaa kalee fi tiruu keenyaa guddisee miidha.
Sababa: Alkooliin qaama keessaa bishaan hir'isa (dehydration). Bishaan yoo qaama keessaa hir'atu, kaleen calallii hojjechuuf ni rakkata. Akkasumas alkooliin dhiibbaa dhiigaa ol kaasa.
Gorsa: Alkoolii dhuguu hir'isuudhaan ykn dhaabuudhaan fayyaa kalee keessaniif xiyyeeffannoo kaffalaa.
11. Hirriba Gahaa Rafuu (Sa'aatii 7-8)
Hirribni fayyaa qaama keenyaa hundumaaf bu'uura. Halkanitti yeroo nuti rafnu, qaamni keenya boqota, dhiibbaan dhiigaa ni hir'ata, fi seelonni miidhaman ni haaromsu.
Kalee fi Hirriba: Hoorimoonoonni kalee to'atan fi hojii kalee madaalchisani yeroo nuti rafnutti hojii isaanii sirnaan raawwatu.
Tarkaanfii: Halkanitti sa'aatii 7 hanga 8 hirriba qulqulluu fi boqonnaa qabu rafuun fayyaa kalee keenyaa eeguuf murteessaadha.
12. Yuurin (Fincaan) Yeroo Dheeraaf Qabachuudhaan Of Eeggachuu
Aadaa fi hojii irraa kan ka’e namoonni baay'een fincaan yeroo dhufu qabatanii turuun amaleeffatu. Kun immoo balaa guddaa uuma.
Miidhaa: Fincaan yeroo dheeraaf dhangalaasuu dhiisuun baakteriyaan ujummoo fincaanii keessatti akka baay'atu godha. Kun immoo gara infekshinii ujummoo fincaanii (UTI) fi infekshinii kaleetti (Pyelonephritis) jijjiiramuu danda'a.
Gorsa: Yeroo fincaannii isin qabu battaluma sanatti gara mana dhiqannaatti deemaa; yeroo dheeraaf qabatanii turuu irraa of eeggadhaa.
Gudunfaa (Gudunfaa Fayyaa Kalee Keenyaa)
Fayyaan kalee keenyaa amala fi jireenya keenya guyyaa guyyaa irratti hundaa'a. Dhukkubni kalee yeroo baay'ee mallattoo osoo hin agarsiisin keessa keenyaan miidhaa deema. Kanaafuu, utuu dhibeen nutti hin dhufin pireshenshinii ykn ittisa irratti hojjechuun murteessaadha.
Wanti gaariin immoo, tarkaanfiiwwan salphaa armaan olii kana—bishaan gahaa dhuguu, soogidda hir'isuu, sochii qaamaa gochuu, fi qoricha doktoratiin ala fudhachuu dhiisuu—jireenya keessan keessatti hojiirra oolchuudhaan fayyaa kalee keessanii fi jireenya keessan baraaruu dandeessu. Yeroo mara qorannoo fayyaa (check-up) gochuudhaan fayyaa kalee keessanii mirkaneeffadhaa!
Thanks for reading: Karaalee fayyaa tiruu keessan itti eegdan 12 kan namni hundi beekuu qabu, Sorry, my English is bad:)