Akkaataa Dhukkuba Saambaa (Pneumonia) Jalqaba Irratti Adda Baafannu: Mallattoolee Gurguddoo 10 Fi Inni Beekuu Qabdan

 

Akkaataa Dhukkuba Saambaa (Pneumonia) Jalqaba Irratti Adda Baafannu: Mallattoolee Gurguddoo 10 Fi Inni Beekuu Qabdan

Fayyaan saambaa keenyaa jireenya keenya guyyaa guyyaatiif murteessaadha. Garuu yeroo baay’ee xiyyeeffannoo kan kenninuuf yeroo sombi keenya miidhamee afuura fudhachuun nutti ulfaatu qofaadha. Dhukkubni saambaa qabachuu (Pneumonia) baakteriyaa, vaayirasii ykn fangasii adda addaatiin kan dhufu ta'ee, ujummoolee hafuuraa saambaa keessa jiran imimmaan ykn malaatiin akka guttaman taasisa. Kun ammoo oksijiniin gara dhiiga keenyaatti akka hin seenne gufuu uuma.

Dhukkubni kun salphaa fakkatee jalqabuyyuu, yoo yeroodhaan yaala argachuu dhabe gara balaa lubbuu sabachiisuutti jijjiiramuu danda’a. Keessattuu daa’imman xixiqqoo, manguddoota fi namoota dhibee madaallii qaamaa hir’isan dhiibbaa kanaaf caalaatti saaxilamu. Dhukkuba kana dursitee adda baafachuudhaan yaala sirrii ta’e argachuuf mallattoolee isaa beekuun waan hundumaa dura dhufudha.

Asirratti mallattoolee gurguddoo dhibee saambaa fi wantoota isaan waliin walqabatan bal’inaan ilaalla.

1. Qufaa Cimaa Fi Hancufa (Akhidaa) Walqabatu

Qufaan mallattoo jalqabaa fi caalaatti dhukkuba saambaa kana faana mul’atudha. Garuu qufaan dhibee kanaan walqabatu qufaa salphaa utuu ykn qorri qabde miti.

• Amala Qufaa: Qufaan kun yeroo baay’ee gogogaa ta’ee jalqabus, yeroodhaa gara yerotti gara qufaa hancufa fuudhutti jijjiirama.
• Bifa Hancufaa: Hancufni qufaan sun baasu bifa keelloo, maagii (kijiba green), ykn gurraacha qabaachuu danda’a. Yeroo tokko tokko immoo dhiiga xiqqaas qabaachuu danda'a. Kunis ujummooleen saambaa keessaa madaa’uu fi garmalee gubachuu isaanii agarsiisa.
• Yeroo Qufichaa: Qufaan kun halkanis ta’ee guyyaa garmalee nama raksha; boqonnaas nama dhoowwa.

2. Ho’a Qaamaa Fi Kerkeruu (Ho'a Cimaa)

Qaamni keenya vaayirasii ykn baakteriyaa saambaa keessa lixe sana loluuf yeroo yaalu, ho’i qaamaa battalatti ol ka’a. Kunis amala uumamaa qaamni keenya dhibee ittisuuf itti fayyadamudha.

• Ho’a Cimaa: Ho’i qaamaa sadarkaa 38.5^\circ\text{C} (101.3^\circ\text{F}) ol ka’uu danda’a. Kunis miira qaamni gubachuu fi ho’uu namatti uuma.
• Hollachuu fi Kerkeruu: Ho’i qaamaa yeroo ol ka’u, qaamni garmalee hollachuu fi holqa (kerkeruu) cimaa uuma. Haguuggii baay'ee uffataniyyuu qorri namatti dhaga'amuu danda'a.
• Dafeen Dafeen Fuudhuu: Ho’a qaamaa kana faana dafeen garmalee ba’uu danda’a. Dafeen kun immoo qaama keessaa bishaan baay’ee waan dhangalaasuuf miira bishaan dheebochuu guddaa uuma.

3. Afuura Kutachuu Fi Hafuura Cinqamu (Shortness of Breath)

Sombi keenya oksijinii gara dhiigaatti dabarsuu fi kaarbon dayaoksayidii qaama keessaa baasuu yeroo dadhabu, afuura fudhachuun ulfaata. Kunis mallattoo dhibee saambaa keessaa isa balaafamaadha.

• Sojii Malee Hafuura Cinqamu: Osoo hojii ulfaataa hin hojjetin, teessuma irrattis afuura fudhachuun akka malee namatti ulfaata.
• Afuura Ariifachiisaa: Qaamni oksijinii gahaa waan dhabuuf, afuura gabaabaa fi dafee dafeen fudhachuu jalqaba. Kunis saambaan dadhabuu isaa agarsiisa.
• Sagalee Hafuuraa: Yeroo afuura fuudhan sagaleen akka shubbisaa ykn sigiigoo saambaa keessaa dhaga’amuu danda’a.

4. Dhukkubbii Qomaa Cimaa

Dhukkubni saambaa yeroo baay’ee dhiitaa uuma. Kun immoo meembireenii saambaa uffisu (pleura) akka gubatu waan taasisuuf dhukkubbii qomaa uuma.

• Dhukkubbii Yeroo Hafuuraa: Yeroo afuura gad fageenyaan fudhattan ykn yeroo qufaatan qomni keessan akka eeboitiin waraanamuatti namatti dhaga'ama.
• Kallattii Dhukkubbii: Dhukkubbiin kun guntuta jalatti, garbaa irra, ykn dugda irraan dhaga'amuu danda'a.
• Ittisa Qufaa: Dhukkubbii kana irraa kan ka’e, namni dhukkubsatu qufaa isaas ta’ee afuura fuudhuu sodaachuudhaan daangessuu yaala. Kun ammoo afeerraa dhibee sanaa caalaatti hammeessa.

5. Dadhabbiin Guddaa Fi Humna Dhabuu

Dhukkuba kanaan walqabatee qaamni lola guddaa keessa waan galuuf, humni qaamaa guutumaan guutuutti dhuma. Oksijiniin gahaan gara maashaalee fi sammuutti waan hin geessiniif, namni sun garmalee dadhaba.

• Hojii Salphaa HoJJachuu Dadhabuu: Siree irraa ka’anii tarkaanfi dhihoo deemunyyuu akka gaara ba’uutti namatti ulfaata.
• Hirriba Fi Boqonnaa Dhabuu: Qufaa fi dhukkubbii qomaa irraa kan ka’e hirribni aara galfiidhaan guutame hin jiru.
• Miira Dadhabina Waaraa: Yaalamanii ho’i qaamaa gadi bu’uyyuu, dadhabbiin kun torbanoota baay’eedhaaf namarra turuu danda’a.

6. Dhahannaa Onnee Fi Hafuura Ariifachiisaa

Saambaan yeroo oksijinii gahaa dhiyeessuu dadhabu, onneen garmalee fi ariitiidhaan dhiiga raabsuuf dhaha. Kunis miira onneen saffisaan dhahaa jirtuu namatti uuma.

• Onnee Ariitiidhaan Dhahu: Dhahannaa onnee daqiiqaatti mara tasa ol ka’a. Kunis qaamni oksijinii gahaa dhabuu isaatiif deebii kennuudha.
• Mirkaneessa Oksijinii: Sadarkaan oksijinii dhiiga keessaa (Oxygen saturation) gadi bu’uu danda’a. Kunis maashiniidhaan yoo safarame 90\% gadi ta’uu agarsiisa.

7. Sammuu Wallaaluu Fi Rakkina Hubannoo (Keessattuu Manguddoota Irratti)

Manguddoota fi namoota dhibee gara biraa qaban irratti, mallattooleen saambaa kan akka ho’a qaamaa ykn qufaa mul’achuu dhiisuuu danda’u. Kanaaf bakka sana mallattooleen sammuu walqabatan mul’atu.

• Sammuu Wallaaluu (Confusion): Namni sun bakka jiru, yeroo fi namoota naannoo isaa jiran adda baafachuu dadhabuu danda'a.
• Dubbii Walxaxaa: Jechoota sirrii itti fayyadamuu dadhabuu ykn waan hiika hin qabne dubbachuu jalqabu.
• Mugsuu Fi Aara Galfii Dhabuu: Garmalee muguu, waamichaaf deebii kennuu dhiisuu, ykn garmalee jeeqamuu danda'u.

8. Ol Deebisuu, Mirmirsa Garaa Fi Dhaaba Dhabuu

Dhukkubni saambaa yeroo tokko tokko qaama garaa fi mar'umaaniis ni miidha. Keessattuu ijoollee xixiqqoo irratti mallattooleen kun caalaatti mul'atu.

• Mirmirsa Garaa: Dhukkubbii garaa fi garaa kaasaa (diarrhea) uumamuu danda'a.
• Ol Deebisuu (Vomiting): Qufaa cimaa irraa kan ka’e ykn saambaa keessatti waan summaa’eef miirri ol deebisuu fi ol deebisuun ni jiraata.
• Nyaata Fudhachuu Dadhabuu: Miirri nyaata saaqachuu (appetite) guutumaan guutuutti dhabama. Kunis qaama caalaatti dadhabsiisa.

9. Bifa Gogaa Fi Afaan Jijjiiramaa (Cyanosis)

Yeroo dhibeen kun garmalee cimaa deemu fi oksijiniin dhiiga keessa jiru garmalee gadi bu’u, bifi gogaa fi afaanii jijjiiramuu jalqaba.

• Bifa Diimaa Gara Bifa Dhiilgaatti jijjiiramuu: Hydiraatiinii fi oksijinii dhabuu irraa kan ka’e hidhiin, arrabni fi qeensi bifa cuquliisa ykn gurraacha gogaa irratti uuma.
• Fuula Gurraacha’u: Fuulli namadhukkubsatu sanaa bifa garagale ykn dadhabina guddaa agarsiisa. Kun mallattoo ariifachiisaa yaala suukkuummaa (ICU) barbaadudha.

10. Dhukkubbii Maashaalee Fi Minjaalawwan Qaamaa

Dhukkubni saambaa guutummaa qaamaa irretti dhiibbaa uuma. Vaayirasiin ykn baakteriyaan qaama keessa jiru dhiitaa uumuun maashaalee guutuu qaamaa miidha.

• Dhukkubbii Dugdaa Fi Sarbaa: Dugdi fi sarbaan garmalee dhukkuba.
• Murna Walqabatu: Minjaalawwan qaamaa (joints) hundi akka nama rukutameetti dhukkubbii uumu. Kunis miira utuu cimaa wajjin baay’ee wal-fakkaata.

Yoom Gara Mana Yaalaa Deemuutuu Jira?

Mallattoolee kanneen keessaa tokkos ta'e isaa ol yoo irratti argitan, yeroo malee gara mana yaalaa deemtanii ogeessa fayyaa waliin mari’achuun dhorkamaa miti. Keessattuu:

1. Afuura fudhachuun yoo akka malee isaaniiti ulfaate,
2. Ho’i qaamaa garmalee ol ka’ee gadi bu’uu yoo dide,
3. Qomni keessan garmalee yoo waraaname, fi
4. Hidhiin ykn qeensi keessan bifa jijjiiruu yoo jalqabe.

Gudunfaa Dhukkubni saambaa yaala salphaa qoricha farra baakteriyaa (antibiotics) ykn qoricha gara biraatiin deebii argachuu danda'a; garuu kun kan ta'u yoo yeroodhaan gahaame qofaadha. Fayyaa keessan eeggachuudhaan, mallattoolee kana daftanii adda baafadhaa, jireenya keessan fi kan maatii keessaniis oolchaa!

Thanks for reading: Akkaataa Dhukkuba Saambaa (Pneumonia) Jalqaba Irratti Adda Baafannu: Mallattoolee Gurguddoo 10 Fi Inni Beekuu Qabdan, Sorry, my English is bad:)